Nawoord van de vertaler
De poort naar de Nieuwe Wereld: Dromen door Miriam Georg
Nawoord van de vertaler – De poort naar de Nieuwe Wereld: Dromen door Miriam Georg
Sommige boeken lees je in één ruk uit en leg je vervolgens weer weg. Andere vragen er juist om steeds opnieuw te worden gelezen. De poort naar de Nieuwe Wereld – Dromen is zo’n boek. Bij elke herlezing vallen nieuwe verbanden op, krijgen kleine scènes en gebeurtenissen een andere betekenis en blijkt hoeveel gelaagdheid Miriam Georg in het verhaal heeft aangebracht. Hiermee kom ik bij een van de mooiste aspecten van het vertaalvak: als literair vertaler lees je een boek niet één keer, niet twee keer, maar tientallen keren. Je weegt woorden, zinnen en beelden, legt ze onder een vergrootglas en ontdekt steeds weer nieuwe nuances. Je moet elk woord beetpakken, het van alle kanten bestuderen en het vervolgens weer neerleggen – maar dan in een andere taal, binnen een andere cultuur en voor een ander lezerspubliek. En het liefst op zo’n manier dat de tekst in het Nederlands opnieuw tot leven komt.
Het vertaalproces van De poort naar de Nieuwe Wereld begon voor mij met verwondering. Al vanaf de eerste bladzijden werd duidelijk dat dit boek veel meer is dan zomaar een historische familiesaga. In een frisse, levendige en meeslepende stijl schetst Georg een treffend tijdsbeeld van een uit zijn voegen barstende grootstad op een belangrijk kantelpunt in de geschiedenis. Ze neemt de lezer mee naar het Hamburg uit de fin de siècle en het begin van de twintigste eeuw, waarin industrialisering en vooruitgang hand in hand gingen met bittere armoede, criminaliteit en bedrog, en massale emigratie naar Amerika. Dat ze hiermee ook de toenmalige sociale ongelijkheid blootlegt, blijkt uit het feit dat haar personages uit alle lagen van de bevolking stammen: van steenrijke adel- en redersfamilies tot straatarme boeren- en arbeidersgezinnen.
Om dit maatschappelijke panorama overtuigend neer te zetten, trekt Georg alle registers open. Zo geeft ze ieder personage een eigen stem, een eigen register, zodat hun taalgebruik als het ware een spiegel vormt voor de sociale klasse waaruit ze afkomstig zijn. In de salons van de Hamburgse elite klinken verzorgde, formele en vaak verheven dialogen met een Frans tintje, terwijl arbeiders, havenlui en kroegbezoekers veel directere, lossere omgangsvormen hanteren.
Deze registerverschillen zijn niet louter stilistisch; ze dragen ook bij tot de sfeer en het decor van het verhaal. Daarom heb ik er bij het vertalen naar gestreefd ze zoveel mogelijk te behouden. Zo heb ik ervoor gekozen om Laetitia, Claires grootmoeder, net als in het Duits te laten spreken alsof ze nog steeds ‘in de middeleeuwen leeft’: oubollig, aristocratisch, vermanend. Bij een figuur als dokter Schwab, die, zelfingenomen als hij is, graag met zijn kennis te koop loopt, ben ik bij het vertalen de moeilijke, vaak Latijnse woorden die voor hem zo kenmerkend zijn niet uit de weg gegaan. Hetzelfde geldt voor de intertekstuele verwijzingen naar auteurs zoals Freud of Rousseau, waar dokter Schwab anderen zo graag mee om de oren slaat – ook die heb ik behouden.
Heel anders ben ik te werk gegaan bij personages uit de lagere bevolkingsgroepen, zoals de mannen in de kroeg, de boeren uit het Alte Land of de arbeidsters uit de naaifabriek. Hoewel die in het Duits vaak regionaal gekleurde woorden gebruiken, wilde ik vermijden dat ze in mijn vertaling plotseling een Nederlands of Vlaams dialect zouden spreken, omdat het verhaal daardoor helemaal uit de Hamburgse context zou worden weggerukt. Daarom heb ik gezocht naar een algemeen informele omgangstaal, een soort ‘algemeen plat taalgebruik’, onder andere door het gebruik van afkortingen en eenvoudige, spreektalige formuleringen.
In dit verband wil ik kort ingaan op het gebruik van de beleefdheidsvorm in het Duits, de Sie-vorm, die Georg systematisch gebruikt bij personages die elkaar slechts oppervlakkig kennen of die zich in verschillende sociale kringen bewegen. De beleefdheidsvorm wordt in het Duits veel vaker ingezet dan in het Nederlands, soms zelfs in combinatie met de voornaam. Omdat het voor een Nederlandse lezer erg bevreemdend zou zijn om personages elkaar te laten vousvoyeren en tegelijkertijd bij de voornaam te laten noemen, heb ik ervoor gekozen om in mijn vertaling de u-vorm uitsluitend met formuleringen zoals ‘juffrouw Ava’ of ‘meneer Morris’ te verbinden. Zodra de personages elkaar beter kennen en meer vertrouwelijk met elkaar omgaan, laat ik ze elkaar tutoyeren. Op dit punt ben ik soms afgeweken van de brontekst.
De geschiedenis vormt in De poort naar de Nieuwe Wereld niet zomaar een decor waartegen het verhaal zich afspeelt, maar maakt er wezenlijk deel van uit. Thema’s als sociale ongelijkheid, migratie, de kwetsbare positie van de vrouw en de spanningen die Europa langzaam in de richting van de Eerste Wereldoorlog duwen, krijgen een gezicht doordat Georg ze vertelt vanuit het standpunt van haar personages. Hun dromen, hun hoop, hun teleurstellingen en hun keuzes maken de geschiedenis als het ware tastbaar.
En dat mag je heel letterlijk nemen. Want Georg schrijft uiterst zintuiglijk, filmisch en beeldend, met veel oog voor detail. Ze laat de lezer door de straten van het Gängeviertel dwalen, de hitte tijdens de cholera-uitbraak voelen, de geur van natte turf opsnuiven en de drukte en bedrijvigheid in Ballinstadt ervaren.
Al deze details getuigen van gedegen onderzoek en vakmanschap. Achter vrijwel elke bladzijde schuilt grondige research. Soms gaat het om de beschrijving van grote historische ontwikkelingen of gebeurtenissen, zoals de cholera-uitbraak, het antisemitisme, de volkstentoonstellingen, de toenmalige omgang met hysterie, de emigratiegolven of de opkomst van de fotografie. Even vaak zijn het kleine details die de fictieve wereld geloofwaardig maken: een gerecht op tafel, kledingstukken van de oeroude adel, het proces van de turfwinning, de menu’s in Ballinstadt, het stratenplan van Hamburg, het leven op het tussendek, medische behandelingen, enzovoort.
Ook ik als vertaler moest geregeld op onderzoek uit. Literair vertalen is immers veel meer dan woorden omzetten: je moet je verdiepen in vergeten beroepen, oude landbouwtechnieken, verschillende soorten boten, medische terminologie en de procedures waarmee emigranten in Ballinstadt en Ellis Island werden geregistreerd. Niet zelden bracht een enkel woord een urenlange zoektocht met zich mee, een zoektocht naar het treffende equivalent in het Nederlands.
En dit vormde misschien wel de grootste uitdaging van deze vertaling. Enerzijds wil je zo dicht mogelijk bij de wereld van de auteur blijven, met behoud van alle couleur locale. Anderzijds wil je de Nederlandstalige lezer een tekst aanreiken die natuurlijk leest en waarin je kunt verdwijnen zonder voortdurend over woorden te struikelen. Vertalen is daarom voortdurend wikken en wegen, telkens opnieuw keuzes maken. Hoever mag en moet je gaan in het opzoeken van terminologie? Wanneer behoud je een historisch detail? En wanneer moet je dat begrip duiden in een eindnoot, zonder hierin door te slaan en de lezer met overbodige weetjes op te zadelen? Hoeveel kennis mag je van Nederlandse lezers verwachten, en op welke punten verschilt die van de voorkennis van het Duitse lezerspubliek? Wanneer klinkt een zin te modern, of juist te ouderwets? Zitten er geen anachronismen in de vertaalde tekst? Zulke vragen keerden tijdens het vertaalproces telkens weer terug, en het resultaat is een vertaling die voortdurend balanceert tussen de auteur en de lezer, tussen de brontaal en de doeltaal. En vooral: een vertaling die wil dat de Nederlandse lezer zich kan onderdompelen in het verhaal.
Er wordt weleens beweerd dat vertalen een solitair beroep is. Dat je als vertaler voortdurend alleen over je tekst gebogen zit. En voor een deel is dat ook zo. Maar geen enkele literaire vertaling ontstaat in een vacuüm, een isolement. En dat was bij deze vertaling niet anders. Heel graag wil ik daarom een aantal mensen bedanken die me bij dit project met hun kennis, tijd en enthousiasme hebben bijgestaan.
Mijn dank gaat uit naar Klaartje Merrigan voor haar hulp bij de vertaling van terminologie rond hysterie en de behandeling daarvan in de negentiende en twintigste eeuw. Ook de artsen Jo Raskin en Marianne Busschots wil ik hartelijk bedanken voor hun hulp bij de vertaling van medische passages over de cholera en de besmettelijke oogaandoening trachoom. Julie Verkleij wil ik bedanken voor haar hulp bij de terminologie rond fotografie. Lore Meesters, Sarah Hewitt en Elise Wagener dank ik voor hun verdere logistieke ondersteuning bij opzoekingswerk.
Verder wil ik Dorine de Vos en Jasmin Schäfer van het Antwerpse Red Star Line-museum van harte bedanken, omdat ze me wegwijs hebben gemaakt in de wereld van de massale emigratie naar Amerika en de grote Europese rederijen en havensteden. Literatuur Vlaanderen wil ik bedanken voor hun projectsubsidie, die me in staat heeft gesteld om langdurig aan dit project te werken.
Een bijzonder woord van dank gaat uit naar Annelies de Hertogh, die met haar scherpe redactionele blik en haar onuitputtelijke researchvaardigheden van onschatbare waarde was tijdens mijn hele vertaalproces. Als boekvertaler met een visuele beperking – ik ben volledig blind – is het soms lastig om de woorden, zinnen en stijlfiguren van een roman aaneen te rijgen tot beelden in je hoofd. Maar dankzij de ondersteuning van Annelies kon ik me telkens weer een voorstelling maken van visuele omschrijvingen in het boek, en daar ben ik ontzettend dankbaar voor. Hierdoor ging er via woorden en zinnen weer een wereld voor me open.
Tot slot wil ik Patricia Defour en het hele team van Standaard Uitgeverij bedanken voor het vertrouwen dat ze in mij hebben gesteld. Literair vertalen is een ambacht dat tijd, geduld en toewijding vergt. Al helemaal als je blind bent en wat meer tijd nodig hebt om hetzelfde eindresultaat te bereiken. Juist daarom is het erg waardevol wanneer een uitgeverij verder kijkt dan je beperking, denkt in mogelijkheden en je de tijd en ruimte biedt om een project als dit met de nodige zorg en toewijding te verwezenlijken.
Beste lezer, ik hoop dat je hebt genoten van de avonturen van Ava, Claire, Quint en Will. Ik hoop dat je net als ik zin hebt gekregen in een reisje naar Hamburg, om de geschiedenis van deze stad zelf te ontdekken. En bovenal hoop ik dat je op het puntje van je stoel zult wachten tot De poort naar de Nieuwe Wereld – Hoop – het vervolg op dit eerste deel – in je boekhandel ligt!
Joëlle Feijen