Verantwoording van de vertalers
De kwellingen van de jonge Werther door Johann Wolfgang von Goethe
Verantwoording van de vertalers – De kwellingen van de jonge Werther door Johann Wolfgang von Goethe
Door Joëlle Feijen en Eva Gijsen
In 1774, precies tweehonderdvijftig jaar geleden, verscheen Die Leiden des jungen Werther, een briefroman over de tragische liefde van Werther voor de onbereikbare Lotte, die de jonge Goethe op slag verhief tot een van de literaire genieën van zijn tijd. Het lijden van de jonge Werther, of preciezer vertaald, De kwellingen van de jonge Werther, is een toonbeeld van de romantische esthetiek en van de Sturm und Drang-beweging, die Goethe mede in het leven riep. De roman kent een roerige receptiegeschiedenis. Er wordt beweerd dat de verschijning van het boek in Duitsland een heus ‘Werther-effect’ teweegbracht: talloze (voornamelijk jonge) lezers waren zo diep geraakt door Werthers lot, lieten zich er zo door meeslepen dat ze zich gingen kleden zoals hij – in een blauwe rokjas, een geel vest en dito broek – en soms zelfs zijn voorbeeld volgden en zelfmoord pleegden. En de Werther-hype beperkte zich niet tot Duitsland alleen, ook ver daarbuiten sloeg de roman in als een bom. Zelfs Napoleon zou hem tijdens zijn Egyptische veldtocht meermaals hebben gelezen. Het duurde dan ook niet lang of het boek werd in verschillende talen vertaald, onder meer in het Nederlands in 1776.
De lezer van deze nieuwe Nederlandse vertaling zal zich misschien afvragen hoe De kwellingen van de jonge Werther is ontstaan, waarom Goethe het werk heeft geschreven en of het verhaal van het Werther-effect waar is of toch eerder op een mythe berust. Het spreekt voor zich dat er veel meer te zeggen valt – en gezegd moet worden – over de receptie en het belang van deze klassieker. Maar het gaat ons in dit voorwoord niet zozeer om het contextualiseren van Goethes Werther – daarvoor zijn immers al meer dan voldoende naslagwerken en online bronnen voorhanden. Evenmin willen we hier dieper ingaan op de Nederlandse vertaalgeschiedenis en de eigentijdse receptie van Werther in het Nederlandse taalgebied – ook daarvoor kan de lezer te rade gaan bij de klassieke naslagwerken, zowel gedrukt als online. Liever willen we hier van de gelegenheid gebruikmaken om een paar van onze vertaalkeuzes te duiden.
Laten we beginnen met de vraag: waarom is een nieuwe vertaling überhaupt nodig? Er bestaan immers al twee uitstekende Werther-vertalingen uit de jaren zeventig: die van Jan Hugo Verhaert uit 1972 en die van Thérèse Cornips uit 1975. Het antwoord hierop is dat elke vertaling niet alleen een zo trouw mogelijke weergave van het origineel is, maar ook een spiegel van de taal in de tijd waarin de vertaling tot stand is gekomen. Elke nieuwe vertaling gaat gepaard met ingrepen ingegeven door de ontwikkeling van de doeltaal, en daarom is het belangrijk om klassiekers telkens opnieuw te vertalen: alleen zo kunnen ze actueel blijven en voortbestaan.
Iedere vertaler van een reeds vertaald werk wordt geconfronteerd met de vraag hoe je moet omgaan met de vertaling van je voorgangers. Verhaert en Cornips hielden er een verschillende aanpak op na: Verhaert gaf de voorkeur aan creatieve vertaaloplossingen, terwijl Cornips erg dicht bij het origineel bleef en veel letterlijker vertaalde. Welke vertaalstrategie droeg onze voorkeur weg? Hoe wilden wij ons positioneren ten opzichte van onze voorgangers?
We hadden er natuurlijk voor kunnen kiezen om beide vertalingen links te laten liggen, om te vermijden dat die onze vertaalkeuzes zouden beïnvloeden. Maar dat hebben we niet gedaan. In plaats daarvan hebben we beide vertalingen regelmatig geraadpleegd en zijn we er niet voor teruggedeinsd om bepaalde formuleringen over te nemen wanneer het geijkte uitdrukkingen, bijzonder mooie vondsten of gewoon goede vertalingen betrof. Het was immers ons doel om een goede, eigentijdse Nederlandse Werther-vertaling te maken, wat inhield dat we niet tot elke prijs hoefden af te wijken van onze voorgangers als zij mooie, nog niet versleten vertaaloplossingen aanreikten.
Maar toch is deze vertaling een volstrekt andere dan die van Verhaert en Cornips. Er wordt weleens gezegd dat klassiekers om de vijftig jaar opnieuw moeten worden vertaald. En terecht, want zoals we hierboven al aangaven, is elke vertaling tijdgebonden. Het Nederlands heeft sinds de jaren zeventig een sterke evolutie doorgemaakt, waardoor zowel de vertaling van Verhaert als die van Cornips enigszins gedateerd aanvoelt. Precies op dit punt probeert deze vertaling anders en vernieuwend te zijn: ze is als het ware de neerslag van de evolutie van het Nederlands. We hebben ervoor gekozen een nieuwe, moderne Werther te creëren, een Werther die tot ons spreekt in de taal van vandaag, zonder daarbij in anachronismen te vervallen.
Om Werther toegankelijk en begrijpelijk te maken voor een hedendaags lezerspubliek, hebben we af en toe verzuchtingen zoals ‘ach’ en ‘o’ weggelaten. Woorden als ‘Geist’, ‘Herz’ en ‘Seele’, kernwoorden van de Sturm und Drang, hebben we in de meeste gevallen overgenomen, hoewel we hier en daar – als er zich in het Nederlands betere en meer idiomatische alternatieven aandienden – meer afstand van het Duitse origineel hebben genomen. Om de maatschappelijke verhoudingen en conventies uit de achttiende eeuw zo adequaat mogelijk weer te geven, laten we de personages elkaar net als in het origineel vousvoyeren, zelfs als ze elkaar tegelijkertijd bij de voornaam noemen. Werther zelf vormt hier een uitzondering op: in zijn afscheidsbrief laat Goethe hem de anderen – en zelfs God – tutoyeren, alsof alle sociale conventies wegvallen in het aangezicht van de dood. Op dit punt zijn we Goethe gevolgd. Begrippen die verwijzen naar de maatschappelijke en politieke context waarin Werther leefde, zoals ‘Fürst’ en ‘Amtmann’, hebben we vertaald met Nederlandse equivalenten die zo nauw mogelijk aansluiten bij de toenmalige context, maar die tegelijkertijd ook herkenbaar zijn voor de hedendaagse lezer. Goethes Ossian-vertaling wijkt op sommige punten af van de oorspronkelijke Engelse tekst van James MacPherson: ook hierin zijn we hem gevolgd. Wat de titel betreft, hebben we ervoor gekozen om die meer in overeenstemming te brengen met de Duitse titel, waarin ‘Die Leiden’ een meervoudsvorm is. Werthers lijden strekt immers verder dan zijn liefdesverdriet om Lotte, zoals hij zelf ook aangeeft in zijn brief van 26 november: ‘Soms zeg ik bij mezelf: jouw lot is uniek, anderen mogen zich gelukkig prijzen, want niemand heeft zoveel kwellingen moeten doorstaan als jij.’
De kwellingen van de jonge Werther is een roman van alle tijden. Dat willen we met deze vertaling laten zien. We willen de lezer zelf laten ervaren hoe actueel dit werk na tweehonderdvijftig jaar nog steeds is. Worden we immers niet allemaal weleens gekweld door Werthers liefdesverdriet, weemoed en maatschappelijke onbehagen?