De zomers

Joëlles vertaalverhaal

‘Hoe kom je als vertaler aan een nieuwe vertaalopdracht? Je hebt natuurlijk wat geluk nodig. Maar er zijn ook zaken die je als vertaler zelf kunt doen om een vertaalopdracht in de wacht te slepen. Je kunt boeken lezen en er een fragment uit vertalen, dat je vervolgens aan uitgeverijen voorlegt. Je kunt uitgevers aanschrijven. En je kunt netwerken. Nu is dat laatste iets wat veel vertalers liever niet doen: vertalers zijn doorgaans terughoudend en introvert; netwerken ligt meestal buiten hun comfortzone. En dat geldt voor mij als blinde boekvertaler al helemaal, want hoe ga ik naar netwerkevents in steden als Antwerpen of Amsterdam? Wie kan me begeleiden? En hoe kan ik daar dan contacten leggen?

Ondanks de extra moeilijkheden waar ik tegenaan loop, probeer ik een paar netwerkevents per jaar bij te wonen, en zo trok ik in oktober 2022 naar een studiemiddag van het Expertisecentrum Literair Vertalen in Antwerpen. Tijdens de borrel ontmoette ik collega-vertaler Hans van Riemsdijk. Hij vertelde me dat er een nieuw Vlaams literair fonds zou worden opgericht, Tzara, met Toon Horsten als uitgever, en dat ze nog op zoek waren naar een vertaler Duits. We wisselden contactgegevens uit. Enkele weken later werd ik gecontacteerd door Toon Horsten met de vraag of ik De zomers wilde vertalen.

Ik dook in het boek, en algauw merkte ik dat het alweer geen gemakkelijke klus zou worden. “Een schoolvriend van oom Memo, zei Leyla’s vader, Ahmed, je kent hem wel, had zich bij hen aangesloten. Hij was af en toe in het dorp op bezoek geweest, had dan urenlang met oom Memo op het erf gezeten, thee gedronken en gerookt. Hij was ook op de trouwfilm van oom Memo te zien, dansend in de rij tussen de anderen, met in het midden de trommelaar. We waren ook een keer bij hem uitgenodigd, zei haar vader, jij was nog klein. Je hebt met zijn neefjes en nichtjes in de tuin gespeeld. Nu kwam Ahmed niet meer naar het dorp, maar hij had oom Memo wel opgebeld en gezegd: Zolang ik voor het district Hasake verantwoordelijk ben, laten we jullie met rust” – zo schrijft Othmann. Toen ik deze passage vertaalde, vielen me twee zaken op: de ingebedde dialogen en Othmanns exotiserende vertelstijl.

Othmann gebruikt nergens in haar roman klassieke dialogen met directe rede en aanhalingstekens. In plaats daarvan worden uitspraken van personages rechtstreeks in de verhaallijn ingebed, zonder aanhalingstekens, maar mét tussenzinnetjes zoals “sagte der Vater”. Hierdoor is het niet altijd duidelijk wie er precies aan het woord is: Leyla, haar vader, haar grootmoeder of iemand anders. De Duitse lezer krijgt daarbij iets meer duiding dankzij de Konjunktiv, een werkwoordsvorm die aanduidt dat iemand anders aan het woord is. Dat voordeel heeft de Nederlandse lezer niet. Daarom heb ik overwogen om overal aanhalingstekens in te voegen, maar uiteindelijk heb ik dat niet gedaan. In een gesprek met de auteur vernam ik immers dat dit voor haar een belangrijke kwestie is: ze wil hiermee de mondelinge verteltraditie van de jezidi’s tot uiting brengen. Veel jezidi’s, vooral de oudere generatie, zijn analfabeten; verhalen kunnen dus alleen voortbestaan als ze worden verteld. Met haar ingebedde dialogen wil Othmann naar die mondelinge verteltraditie verwijzen. Om de Nederlandse lezer te helpen, voegde ik meer tussenzinnetjes toe zoals “zei Leyla’s vader“. Soms haalde ik die tussenzinnetjes ook meer naar voren, zodat de lezer meteen weet wie er aan het woord is. Als Othmann een dubbelpunt gebruikt met daarna een uitspraak van een personage (zonder aanhalingstekens), neem ik dat dubbelpunt over en schrijf ik het daaropvolgende woord met een hoofdletter. Dat is weliswaar niet gangbaar volgens de Nederlandse spellingsregels, maar als er een plek is waar het geoorloofd is om van spellingsregels af te wijken, dan is het wel de literatuur, toch?

Niet alleen Othmanns ingebedde dialogen waren trouwens pittig om te vertalen; ook haar exotiserende stijl gaf me heel wat stof tot nadenken. Othmann geeft de Koerdisch-jezidische cultuur een stem door een romanwereld te creëren die voor Duitse en Nederlandse lezers bevreemdend kan zijn. Van kinderarbeid tot gearrangeerde huwelijken, van slangen tot Koerdische gerechten, van het jezidische geloof tot het mierennest van Syrische  rebellengroeperingen – Othmann laat alles de revue passeren. De Koerdische taal is verboden in Syrië en de auteur wil zich daartegen verzetten door juist die taal centraal te stellen in haar boek. Het gevolg is dat de tekst vol staat met begrippen uit de Koerdisch-jezidische wereld, die wij als vertalers “realia” noemen. Die realia vormden een grote uitdaging tijdens het vertalen. Uiteraard zijn ze voor de Duitse lezer net zo onbekend als voor de Nederlandse, maar toch moet je als vertaler voortdurend op je hoede zijn. De verschillende rebellengroepen in Syrië krijgen in het Duits bijvoorbeeld een andere naam dan in het Nederlands. Daarom moest ik heel wat naslagwerken raadplegen om de juiste benamingen op te zoeken.

En vaak volstond dat niet eens, want ook de transcriptie van die benamingen leverde problemen op. “Het was gewoon een van de vele dorpen tussen Tirbespî en Rmelan. Een dorp waar niemand zomaar verzeild raakte” – zo schrijft Othmann. Toen ik de plaatsnamen uit deze zin wilde opzoeken, kwam ik meerdere schrijfwijzen tegen, en het drong tot me door dat de auteur ze door elkaar gebruikte. Tirbespî is de Koerdische schrijfwijze en Rmelan de getranscribeerde Arabische variant. In het Koerdisch zou het “Rimêlan” zijn geweest. Kennelijk wisselde Othmann af tussen de Koerdische, Arabische en soms ook Turkse transcriptie. In mijn vertaling moest ik telkens afwegen of ik de auteur zou volgen of voor de meest gangbare Nederlandse transcriptie zou kiezen. Hierover overlegde ik veel met de auteur en met expert Lore Baeten.

Ronya Othmann is het schoolvoorbeeld van een hedendaagse auteur die over onze multiculturele en meertalige wereld schrijft. Een boek als De zomers vertalen is inspirerend en boeiend, maar confronteert je ook met de grenzen van je eigen kennis. Je beheerst immers maar een beperkt aantal brontalen, en in mijn geval hoorden Arabisch, Turks en Koerdisch daar niet bij. Dit boek heeft me dan ook geleerd dat je als vertaler moet leren toegeven dat je bepaalde dingen níét kunt vertalen – omdat ze simpelweg “onvertaalbaar” zijn, of omdat je de hulp van experts nodig hebt om een vertaling tot een goed einde te brengen.’