De kwellingen van de jonge Werther

Joëlles vertaalverhaal

‘Wat zou Goethe hebben gezegd als hij had geweten dat twee jonge vrouwen in 2024 zijn Werther naar het Nederlands zouden vertalen? Hoogstwaarschijnlijk zou hij er sceptisch tegenover hebben gestaan. Of misschien zou hij zelfs ronduit misnoegd zijn geweest. Literatuur was in zijn tijd immers eerder een mannelijke aangelegenheid; vrouwen konden in de meeste gevallen alleen onder een pseudoniem schrijven. Maar Goethe had ook de reputatie van een rokkenjager. Misschien zou hij zich dus ook wel in de handen hebben gewreven als hij had geweten dat twee vrouwen zich over zijn tekst zouden ontfermen. We zullen het nooit met zekerheid kunnen zeggen. Maar één ding staat vast: toen Borgerhoff & Lamberigts me in het voorjaar van 2024 benaderde met de vraag of ik Goethes Werther wilde hervertalen, voelde ik aanvankelijk vooral schroom. Want hoe zou ik als vertaler ooit recht kunnen doen aan deze klassieker en aan alle vertalers die me waren voorgegaan?

Ik herinnerde me het boek nog uit mijn studietijd. Ik vond het toen moeilijk en bevreemdend, al liet Werthers lot me ook toen al niet onberoerd. De lange zinnen, het overdreven sentimentele taalgebruik, de verwijzingen naar God – voor de eerstejaarsstudente die ik toen was, was het een ver-van-mijn-bedshow. Dat ik de roman ooit nog eens zou mogen hervertalen, had ik toen nooit kunnen vermoeden.

Ik besloot de klus aan te nemen, maar niet in mijn eentje. En zo kwam Eva Gijsen, een beginnende vertaalster en collega van de KU Leuven, mee aan boord, samen met haar mentor Henri Bloemen. Annelies de Hertogh werd de redacteur van het project.

Eva en ik verdeelden de tekst: zij vertaalde het eerste deel, ik het tweede. Daarna lazen we elkaars tekst door, wezen we elkaar op foutjes, deden we suggesties, stipten we anachronismen aan en verwerkten we de commentaar van Henri en Annelies. De kwellingen van de jonge Werther werd zo het resultaat van een intense samenwerking, van teamwork – en voor mij was dat teamwork met een gouden randje. Want dankzij dit vertaalproject kreeg ik later van uitgever Sam de Graeve een contract voor mijn debuutroman Spiegelzussen aangeboden. Daar zou Goethe vast van hebben opgekeken!

[Lieven, hier kun je misschien een foto invoegen van Werther in zijn kleding, zie powerpoint, om de tekst wat te breken. De tekst loopt hieronder nog verder tot net voor de titel ‘uit het boek’. Deze keer is mijn vertaalverhaal dus opgesplitst in kleinere stukjes omdat er foto’s in moeten]

Maar wat was er nu zo bijzonder aan deze vertaling? Wat maakte de vertaling zo uniek?

Het antwoord ligt voor de hand: het vertalen van een klassieker vergt een heel andere aanpak dan het vertalen van hedendaagse literatuur. Wie een klassieker vertaalt, vertrekt immers nooit van een “onbeschreven blad”, maar schrijft zich in in een hele vertaalgeschiedenis, een vertaaltraditie. Met andere woorden: als vertaler moet je rekening houden met de vertalingen die aan de jouwe zijn voorafgegaan én met de manier waarop het boek in de loop der tijd werd gelezen en geïnterpreteerd.

In het geval van Werther betekende dit dat we een blik moesten werpen op de reeds bestaande Nederlandse vertalingen, met name op de meest recente uit de jaren zeventig – die van Jan Hugo Verhaert uit 1972 en die van Thérèse Cornips uit 1975. Daarnaast moesten we ons verdiepen in de secundaire literatuur over Werther en de betekenis van oudere woorden in het Goethe-woordenboek opzoeken. Er stonden dus steeds heel wat tabbladen tegelijk open.

Algauw rees de vraag hoe we ons ten opzichte van onze voorgangers wilden verhouden. Hoewel we de roman van A tot Z opnieuw vertaalden en dus niet zomaar vertaaloplossingen kopieerden, konden we er niet omheen dat onze keuzes soms dicht bij die van Verhaert en Cornips lagen, omdat er nu eenmaal maar een beperkt aantal vertaalmogelijkheden zijn. Toch was onze vertaling heel anders dan de vorige. Terwijl Cornips heel letterlijk vertaalde, waardoor het Duits soms door het Nederlands heen schemerde, en Verhaert zich heel wat vrijheden veroorloofde en hierdoor meer een bewerking maakte, probeerden wij zo dicht mogelijk bij de strekking van het origineel te blijven zonder daarbij in archaïsmen te vervallen. We kozen dus voor een modernisering van het Nederlands.

Een mooi voorbeeld hiervan is het citaat uit The Songs of Ossian dat Werther voor Lotte voorlas. The Songs of Ossian is een epos van de Schotse dichter James Macpherson uit de jaren 1760 dat in Goethes tijd in heel Europa enorm populair was. Ook Goethe zelf moet het hebben gelezen, waarna hij het naar het Duits vertaalde – een vertaling die hij Werther vervolgens liet voordragen. In mijn vertaling van dit stuk probeerde ik zowel aan Goethe als aan Macpherson trouw te blijven. Ik maakte de tekst net zo ritmisch als het origineel van Macpherson, maar bewaarde ook de stem van Goethe.

Maar toen ik een blik wierp op vorige vertalingen, merkte ik dat niet alle vertalers deze aanpak hadden gekozen en dat sommige wel erg vrij te werk waren gegaan. Zo had Jan Hugo Verhaert de namen van de personages veranderd in die van Elvis en The Beatles:

“Ik zie mijn vroegere vrienden. Ze komen allen samen te Altone zoals in de grote dagen, die voorbij zijn! Elvis komt als een vochtige nevelzuil; om hem heen zijn helden, en zie, de barden van het lied: De grijze George! Paul! Ringo, lieflijke zanger! En jij, zacht klagende Joan!”

Hoewel Verhaert ongetwijfeld zijn redenen had voor deze aanpassingen, was er geen haar op mijn hoofd dat eraan dacht om de Ossian-personages te vernoemen naar de leden van pakweg U2 of Coldplay. Ik heb de oorspronkelijke namen van Macpherson overgenomen en alleen het Nederlands gemoderniseerd.

Hoeveel mag en moet je als vertaler meeleven met je personage(s)? Dat was nog zo’n vraag waar ik tijdens deze vertaling mee werd geconfronteerd. Omdat ik het tweede deel van de roman voor mijn rekening nam – het deel waarin Werthers wanhoop groeit en zijn verlangen naar de dood expliciet wordt – moest ik maandenlang brieven vol donkere gedachten vertalen. Brieven waaraan je voelt dat Werther steeds meer afglijdt naar een toestand van koortsachtige vertwijfeling. Brieven waarin de dood centraal staat. Afscheidsbrieven voor Lotte en Wilhelm. En dan helemaal op het eind de scène waarin Werther sterft, en de voor ons vreemd aandoende passage waarin Lottes broers en zussen de stervende Werther omhelzen – kinderen werden toen kennelijk nog niet bij de dood vandaan gehouden. En het slot waaruit blijkt dat Werther géén christelijke begrafenis kreeg – een priester was er niet bij – omdat zelfdoding in zijn tijd een zonde was.

Beslist geen vrolijke materie dus. En toch moet je als vertaler maandenlang aan je tekst werken. En dat betekent dat je ook maandenlang in het hoofd van je personage zit. Je voelt en doorvoelt elke gedachte, elke emotie.

En dat kan heel beklemmend zijn. Toen ik aan de Werther-vertaling werkte, zei mijn man geregeld dat hij me zo somber vond. En toen Werther de trekker overhaalde, voelde het alsof ikzelf omver werd geblazen – ik kende de afloop van het verhaal natuurlijk wel, maar toch greep het me aan alsof het mezelf betrof.

Iemand adviseerde me zelfs een keer om een therapeut op te zoeken. En hoewel ik dat niet deed, vond ik het geen slecht advies. Want Werthers verhaal is vandaag nog steeds even beklijvend als in de tijd waarin het verscheen. Dat blijkt ook uit de bekende disclaimer die Borgerhoff & Lamberigts in onze vertaling opnam.

Maar er waren ook fijne momenten. Kleine aha-erlebnissen. Mooie vertaalinzichten. Momenten van vertalersgeluk. Zoals die keer toen ik uren zat te broeden op een brief waarin Werther ’s nachts tijdens een storm naar buiten liep en zag welke ravage er was aangericht. De storm had zo lelijk huisgehouden dat zijn geliefde dal van Wahlheim blank stond, en dat maakte hem zo wanhopig dat hij verzuchtte: “Ach, mit offnen Armen stand ich gegen den Abgrund und atmete hinab! hinab!” Hier staat hij boven aan een afgrond en kijkt hij vol verlangen naar beneden. In het Duits wordt hier het werkwoord atmen (ademhalen) gebruikt, in combinatie met hinab! (naar beneden). Maar “naar beneden ademen” zeggen we natuurlijk niet, dat is geen idiomatisch Nederlands. Na lang wikken en wegen schoot de oplossing me te binnen: “Ach, met uitgestrekte armen stond ik tegenover de afgrond, snakkend naar de diepte daar beneden, daar beneden!”

Zulke vertaalvondsten maken het vertaalproces de moeite waard. Ze zijn bijna troostrijk. Ze doen je beseffen dat taal de enige, ja de beste therapie is die je je wensen kunt.’