Ad Carl Schmitt
Jacob Taubes – 2018
Over het boek
Jacob Taubes (1923–1987) was filosoof, rabbi en religiehistoricus. Hij doceerde aan Harvard, Princeton en Columbia en was vanaf 1965 hoogleraar judaïstiek en hermeneutiek aan de Freie Universität Berlin. Zijn gedachtegoed had grote invloed op latere denkers als Giorgio Agamben en Peter Sloterdijk.
Op het eerste gezicht lijken Taubes en Carl Schmitt (1888–1985) onverenigbaar. Taubes kwam uit een joodse familie en was als intellectueel sterk gevormd door de joodse traditie; Schmitt was een Duitse jurist en politiek denker die zich na 1933 bij het nationaalsocialisme aansloot. Toch ontwikkelden de twee een complexe intellectuele verhouding, gevoed door hun gedeelde belangstelling voor politieke theologie. Maar de Holocaust en Schmitts betrokkenheid bij het nazisme wierpen voortdurend een schaduw over hun gesprekken.
Het boek Ad Carl Schmitt. Tegenstrijdige overeenstemming brengt Taubes’ teksten over Schmitt samen: een essay, brieven, fragmenten uit twistgesprekken en andere reflecties. Taubes onderzoekt er de apocalyptische dimensie van Schmitts denken, maar ook de overeenkomsten en fundamentele verschillen tussen hun visies. Tegelijk biedt het boek een inkijkje in Taubes’ eigen complexe gedachtewereld, die van grote invloed is geweest op het hedendaagse denken over politieke theologie.
Uitgegeven bij Leesmagazijn
Joëlles vertaalverhaal
‘Sommige boeken stemmen je als vertaler nederig. Tegenstrijdige overeenstemming was zo’n boek.
Ik had altijd al belangstelling voor filosofie. Tijdens mijn studie koos ik daarom verschillende vakken wijsbegeerte en in 2015 volgde ik een zomerschool over het vertalen van Duitstalige filosofische teksten. Maar een cursus volgen is één ding. Een filosofisch boek vertalen iets heel anders.
Toen Leesmagazijn me in 2017 vroeg om Tegenstrijdige overeenstemming van Jacob Taubes te vertalen, was ik blij met de opdracht, maar ook ietwat onzeker. Het boek bevatte essays, lezingen, brieven en twistgesprekken in een uiteenlopende stijl, die allemaal in een specifieke filosofische en theologische traditie waren ingebed. Zou ik alle verwijzingen begrijpen? Zou ik de juiste terminologie weten te vinden en het discours treffend kunnen weergeven? Zou ik in het Nederlands recht kunnen doen aan Taubes’ soms ingewikkelde stijl?
Met de hulp van mentor Henri Bloemen ging ik aan de slag. Al snel leerde ik iets waar ik later nog vaak aan zou terugdenken: je hoeft als vertaler niet álles te weten. Maar je moet wél weten hoe je iets uitzoekt. Welke bronnen je kunt raadplegen. Waar je de juiste filosofische terminologie kunt vinden. Hoe je erachter komt of en op welke manier een bepaald begrip in Nederlandstalige vakliteratuur wordt gebruikt. Deze vertaling leerde me bovendien om uit te kijken voor ogenschijnlijk vanzelfsprekende vertaaloplossingen. Een misplaatste woordkeuze kan de argumentatie van de tekst immers volledig onderuit halen. Juist daarom is het vertalen van filosofische teksten niet alleen een kwestie van idiomatische formuleringen kiezen, maar vooral van heel precies lezen, onderzoeken en telkens opnieuw wikken en wegen.’
Uit het boek
Beluister onderstaand fragment
In de openingsbijdrage ‘Carl Schmitt – een apocalypticus van de contrarevolutie’ schrijft Taubes:
Ik wil Carl Schmitt graag mijn respect betuigen, een oude maar ook op hoge leeftijd nog rusteloze geest, hoewel ik als bewuste Jood behoor tot diegenen die door hem als ‘vijand’ werden bestempeld.
Ik heb dat axioma van Carl Schmitt nooit uit het oog verloren. Maar wat ‘vijand’ bij Carl Schmitt betekent, dat wordt ons niet door zijn grootse en hooggestemde teksten bijgebracht, maar veeleer door zijn gebroken bekentenissen die in 1950 onder de titel Ex Captivitate Salus verschenen zijn.
Carl Schmitt was jurist, geen theoloog, maar een jurist die zich op het gladde parket begaf dat de theologen hadden verlaten.
Theologen hebben de neiging de vijand te definiëren als iets wat vernietigd moet worden. Carl Schmitt dacht dat hij als jurist aan de dodelijke consequentie van die theologische definitie van vijand kon ontkomen.
Maar tussen 1933 en 1938 wierp hij zich op als woordvoerder van de manicheïstische ideologie van het nationaalsocialisme, dat de Joden mythologiseerde als de vernietigers van het arische ras.
Je bepaalt je plaats door dat wat je onder vijandschap verstaat en door de manier waarop je met de ‘vijand’ omgaat. ‘Maar kwalijk zijn de vernietigers die zichzelf rechtvaardigen door te stellen dat je de vernietigers moet vernietigen.’ Deze these is niet alleen een oordeel over anderen, hij staat ook oog in oog met Carl Schmitts uitspraken over de Joodse kwestie.
In Die deutsche Rechtswissenschaft im Kampf gegen den jüdischen Geist (1936) had hij de juristen op de lijn gebracht van de Führer Adolf Hitler: ‘Door me te verweren tegen de Joden zet ik me in voor het werk van de Heer.’ Het is de vraag of Carl Schmitt toen ook al wist voor het werk van welke ‘Heer’ de Führer zich inzette: zeker niet ‘de God van Abraham, Isaak en Jakob’, maar ook niet ‘de God van de filosofen’ (Pascal).
Rond het boek
Dit kleine boek kende een lange intellectuele receptiegeschiedenis. In de Nederlandstalige reguliere pers kreeg het na verschijning weinig aandacht, maar de verhouding tussen Jacob Taubes en Carl Schmitt en hun gedeelde belangstelling voor politieke theologie zijn nog steeds geregeld onderwerp van internationaal wetenschappelijk onderzoek.