Ga naar de inhoud

God is niet verlegen

Olga Grjasnowa – 2018 – Vertaald door Joëlle Feijen en Janneke Panders.

Over het boek

In haar derde roman, God is niet verlegen, verschenen in 2017, laat Olga Grjasnowa opnieuw een multiculturele wereld zien en neemt ze de lezer mee ver buiten de grenzen van Duitsland – iets wat ze gemeen heeft met auteurs als Feridun Zaimoglu en Ilija Trojanow. In dit boek richt Grjasnowa haar blik op de recente geschiedenis van Syrië. Ze vertelt de gebeurtenissen aan de hand van twee parallelle verhaallijnen, die elkaar op enkele momenten kruisen.

Amal en Hammoudi zijn jong, knap en bevoorrecht – en ze geloven in de revolutie van hun land.

Amal staat op het punt als actrice door te breken en leidt een vrij leven in Damascus. Een glansrijke toekomst ligt voor haar. Tot ze meeloopt in demonstraties tegen Assad en door de geheime dienst wordt opgepakt. Twee jaar later drijft ze op de oceaan, nadat het vrachtschip waarmee ze naar Europa zou worden gesmokkeld, is gezonken. Ze redt een baby, voor wie ze vanaf dat moment zal zorgen.

Hammoudi heeft zijn opleiding tot plastisch chirurg in Frankrijk afgerond en krijgt een baan aangeboden in Parijs. Maar eerst moet hij naar Syrië om zijn paspoort te laten verlengen. Daarna wil hij zo snel mogelijk terug naar Parijs en naar zijn vriendin Claire. Alleen: het is 2011 en in Syrië wordt het steeds onrustiger. Om onduidelijke redenen krijgt Hammoudi geen toestemming om het land weer te verlaten. Uiteindelijk blijft hij vier lange jaren in Syrië, jaren waarin hij zich als arts voor de oppositie inzet. Tot de situatie te gevaarlijk wordt. Voor hij het weet, zit hij met honderden wildvreemde mensen in een piepkleine rubberboot, in de hoop levend in Lesbos aan te komen.

Pas in Berlijn ontmoeten Amal en Hammoudi elkaar. Ze hebben alles verloren en moeten helemaal opnieuw beginnen.

God is niet verlegen is een aangrijpend tijdsdocument over de oorlog in Syrië en de verwoestende gevolgen daarvan voor de mensen die er middenin zitten. In een directe, sobere stijl beschrijft Grjasnowa niet alleen de oorlog en de vlucht, maar ook wat er gebeurt met mensen die gedwongen worden hun land, hun huis en hun toekomst achter zich te laten.

Wat in 2017 als een uiterst actueel verhaal over de Syrische oorlog en de vluchtelingencrisis verscheen, heeft nog steeds niets aan zeggingskracht ingeboet. Integendeel: de vragen die Grjasnowa in deze roman oproept – over oorlog, ontheemding, vrijheid en de gevolgen van politieke conflicten – zijn ook vandaag nog pijnlijk actueel.

Uitgegeven bij De Bezige Bij

Joëlles vertaalverhaal

‘Ik was in 2017 niet actief op zoek naar een nieuwe vertaalopdracht. Ik werkte aan mijn doctoraatsonderzoek aan de KU Leuven en het vertalen stond even op een laag pitje. Toch hoefde ik niet lang na te denken toen mijn redacteur bij De Bezige Bij me mailde met de vraag of ik de nieuwe roman van Olga Grjasnowa wilde vertalen. Een jaar eerder was mijn eerste Grjasnowa-vertaling verschenen en ik had daar met veel plezier aan gewerkt. Ik kon de verleiding dus niet weerstaan.

Omdat ik het vertalen naast mijn voltijdse baan aan de universiteit moest doen, vroeg ik collega-vertaler Janneke Panders om hulp. Ik had haar in 2015 leren kennen tijdens een zomerschool van het Expertisecentrum Literair Vertalen. We hielden daarna contact, al was dat voornamelijk digitaal, want Janneke woonde en werkte in Berlijn.

Janneke stemde ermee in, en zo werd God is niet verlegen mijn eerste zogenaamde “duovertaling” of “co-vertaling”.

Al snel ontdekte ik dat samen vertalen niet noodzakelijk betekent dat je twee keer zo snel klaar bent. We deelden de tekst letterlijk in tweeën: ik vertaalde het eerste deel van de roman, Janneke het tweede. In een volgende fase lazen we elkaars vertaling grondig door. Dat leverde heel wat overleg op. Syrische plaatsnamen kunnen bijvoorbeeld op verschillende manieren worden getranscribeerd, en het was belangrijk dat we daarin consequent dezelfde keuzes maakten. Ook politieke en cultuurgebonden termen vroegen om overleg. We hielden daarom lijstjes bij met namen, termen en begrippen die we tijdens het vertalen konden raadplegen. Als onze vertaaloplossingen te ver uit elkaar lagen, zochten we samen naar een compromis.

Maar juist daarin school ook een van de grote voordelen van een co-vertaling. We waren elkaars klankbord en konden elkaar voortdurend feedback geven. We behoedden elkaar voor minder geslaagde vertaaloplossingen en wezen elkaar op irritante (ver)taalgewoonten. ‘Killing your darlings’ hoort immers ook bij het vertaalproces: woorden of formuleringen die je, zonder dat je het beseft, om de haverklap gebruikt, terwijl het soms beter is om te variëren. Zelf zie je ze na een tijd niet meer staan in je tekst. Dan is het fijn als je partner in crime je erop wijst en je helpt om je darlings te killen.

Ik had bovendien het voordeel dat Janneke uit Nederland kwam. Ze kon me wijzen op Vlaamse uitdrukkingen die ongemerkt in mijn vertaling waren geslopen – een extra paar ogen dus.

God is niet verlegen leerde me hoe je een vertaling samen tot stand brengt. Het was een nieuwe ervaring, met nieuwe uitdagingen en nieuwe inzichten. En zo zette ik met deze tweede Grjasnowa-vertaling opnieuw een stap in mijn vertaalreis.’

Uit het boek

Beluister onderstaand fragment

Ingesproken door Katrijne Merrigan

Door het raampje van het vliegtuig zijn de eerste velden al te zien, gevolgd door een huizenzee die weer verdwijnt, daarna zwenkt het draagvlak naar boven en door het raam is alleen nog het blauw van de hemel zichtbaar. De vleugel gaat weer omlaag en Hammoudi ziet een door de zon verzengd veld. De wielen komen hard op de grond neer.

De internationale luchthaven van Damascus is sinds Hammoudi’s laatste bezoek nauwelijks veranderd. Achter de balies, waarvan de verf afbladdert, staan dezelfde slechtgehumeurde douanemannen als altijd. Nors bestuderen ze zijn paspoort en wijzen hem erop dat het over een paar dagen verloopt.

‘Daarom ben ik hier,’ zegt Hammoudi. De douaneman in zijn slechtzittende uniform jaagt hem weg.

Hammoudi is graag in Syrië, maar altijd met bedenkingen: zijn hele leven lang werd hem ingeprent dat er hier geen toekomst was en dat hij op z’n laatst na zijn studie naar Canada, Australië of Europa zou moeten emigreren. Het leven dat hij in Syrië had geleid, bevestigde zijn bedenkingen.

De bagage laat lang op zich wachten. Een paar grote families worden ongeduldig; kinderen jengelen; een man met grijzend haar steekt een sigaret op en wordt door het bewakingspersoneel terechtgewezen; schoonmaaksters lopen demonstratief langzaam met hun emmer water op en neer, zonder iets schoon te maken. Als het licht boven de bagageband eindelijk op rood springt, scharen ze zich allemaal rond de tunnel en iedereen probeert een strategisch gunstige plaats te bemachtigen, ten slotte winnen twee blonde mannen met een rossige baard die hard in Zwitsers Duits met elkaar praten. Als de carrousel zich eindelijk in beweging zet, gaat er een gefluister door de menigte. De bagage wordt vlug van de band gepakt. Tassen, koffers van de meest uiteenlopende materialen, balen, rugzakken en dozen worden op de schouder genomen, op de bagagewagentjes gezet en euforisch in de richting van de uitgang geduwd.

Achter het hek van de aankomsthal staan een heleboel mensen uit te kijken naar hun familie en vrienden, en zodra de deur naar de bagagehal op een kier opengaat, stormen ze eropaf. Een politieman spoort hen telkens weer aan niet te dicht bij de deur te komen. Op de gezichten wisselen vreugde, nieuwsgierigheid en ontzetting elkaar met korte tussenpozen af. Her en der staan kinderen verloren met een ballon in hun hand, baby’s wrijven van vermoeidheid in hun ogen terwijl hun vader met een bosje bloemen staat te zwaaien.

Ook Hammoudi wordt onthaald door een luidruchtige menigte. Eigenlijk was hij van plan meteen een taxi naar het hotel te nemen. Hij gunde zich graag wat rust – twee nachten alleen slapen, ver van Claire en ook van zijn familie, die in Deir ez-Zor op hem wacht. Even een time-out, tijd alleen voor zichzelf. Om die reden had hij zijn aankomsttijd niet doorgegeven aan zijn vrienden in Damascus. Die vatten zijn stilzwijgen op als vergeetachtigheid en zochten de aankomsttijd gewoon op internet op. Nu vallen ze hem om de hals en kussen zijn wangen. Hammoudi wordt met zijn zware koffer vol cadeaus in de auto gezet.

Hoewel het boven zijn budget ligt, heeft Hammoudi een kamer in het Four Seasons geboekt. Pas een paar weken geleden is hij in Parijs met onderscheiding geslaagd voor zijn specialisatie tot plastisch chirurg. Vijf jaar lang heeft hij naar dit moment toegewerkt en toen het zover was, voelde het aan als iets waar hij recht op had. Daarna solliciteerde hij bij de drie beste ziekenhuizen van de stad en het duurde niet lang voor hij door alle drie werd uitgenodigd voor een gesprek. Hammoudi was lang, slank, vriendelijk en charmant. Zijn Frans was onberispelijk. Maar doorslaggevend was de perfecte symmetrie van zijn gezicht – hij was precies de man die je ertoe in staat achtte de gangbare schoonheidsnormen te hebben verinnerlijkt. Hij koos snel voor het ziekenhuis dat hem het beste aanbod had gedaan en kreeg prompt zijn arbeidsovereenkomst per post toegestuurd. Diezelfde avond vierde hij de gebeurtenis met zijn vriendin Claire bij een duur diner met veel champagne. Daarna organiseerde hij zijn reis naar Syrië, waar hij zijn paspoort moest laten verlengen – een louter formele aangelegenheid, waar zijn verblijfsvergunning in Frankrijk van afhing en die hij graag wilde koppelen aan een korte vakantie.

De marmeren vloeren van de receptiehal van het Four Seasons zijn zo schoon dat ze blinken en de vele bloemstukjes verspreiden een morbide geur. Hammoudi wordt door twee medewerkers van de bewakingsdienst gecontroleerd en hij wordt bijna niet in het hotel binnengelaten, omdat hij geen buitenlander is. Over twee uur komen zijn vrienden hem weer ophalen, hij heeft hun gevraagd hem tijd te geven voor een middagdutje en een douche.

Zijn kamer is luxueus ingericht, het bed breed en hard, het beddengoed stralend wit en fris gestreken, de minibar goed gevuld, en de meubels zijn uitgevoerd in de stijl van Damascus. Op de kleine tafel staat een weelderige bos bloemen. In elk geval ruikt die bos beter dan de bloemstukjes in de lobby. Hammoudi laat water in de badkuip lopen en draait Claires nummer.

’s Avonds gaat hij met zijn vrienden uit. Een luidruchtige groep vrouwen en mannen halverwege de dertig, sommigen al getrouwd, anderen gescheiden of gewoon single, lesbisch of in een relatie die nergens toe leidt. Ze lopen door de binnenstad van Damascus, stappen bars binnen, drinken arak, bestellen een hapje eten, nog meer arak en nog meer eten. Ze lachen, schreeuwen, roddelen en maken ruzie. Ze gedragen zich opvallender dan ze vroeger deden, want ze proberen de band tussen hen weer aan te halen, te verzekeren dat ze elkaar niet vergeten zijn, dat ze nog steeds bevriend zijn.

Hammoudi doet zijn best aansluiting te vinden bij het leven van zijn vrienden, de volgorde van hun partners en kinderen en hun beroepsmatige etappes bij te houden, maar algauw gonst het in zijn hoofd. Hij weet niet dat de oude kliek uit zijn studententijd ondertussen alleen nog vanwege hem bijeenkomt – in de jaren van zijn afwezigheid zijn hun levens steeds meer uit elkaar gegroeid.

Aanvankelijk voelen ze allemaal de beklemming, ze gaan onhandig met elkaar om, maar na een poosje worden ze meer ontspannen, wat niet in de laatste plaats te danken is aan het effect van de alcohol. Ze halen herinneringen op aan gebeurtenissen uit hun jeugd, strooien met namen van kennissen, plaatsen en straten die Hammoudi zich nauwelijks kan herinneren.

Ook Damascus herkent Hammoudi bijna niet meer. De binnenstad werd de laatste vijf jaar opgewaardeerd: piepkleine kruidenierszaken moesten sluiten en werden als ‘Zara’ of ‘Benetton’ heropend; bakkerijen maakten plaats voor cafés waar cappuccino met sojamelk tegen Europese prijzen geserveerd wordt; buurtwinkels, waar je gewoonweg alles kon kopen, van een schroevendraaier tot een jerrycan, moesten voor telefoonwinkels wijken.

Bij het eerste ochtendlicht ploft Hammoudi op zijn peperdure hotelbed neer en valt meteen in slaap, terwijl de vloeken van dronken nachtbrakers en het gezang van de muezzin, die oproept tot het ochtendgebed, door de open ramen naar binnen dringen.

Rond het boek