De poort naar de Nieuwe Wereld: Dromen

Ze zaten opgesloten in de buik van een walvis. Van een zieke, stinkende walvis die kronkelde van de pijn. De zee beukte tegen de planken, de oerkracht van het water bevond zich op slechts luttele centimeters krakend hout bij hen vandaan. De storm huilde als een dier in een kooi en overstemde godzijdank het gejammer om haar heen.

Wat hij niet kon overstemmen, was de geur.

De tonnetjesplees aan het eind van het scheepsruim stonken op goede dagen al een uur in de wind. Maar sinds het noodweer was losgebarsten, dreven de uitwerpselen in kleine plasjes langs hun voeten. Ze vormden een plakkerige laag op hun schoenen en de zomen van hun rokken, en aan de linkerkant sijpelde er drek vanaf het bovendek langs de muren omlaag.

Al twee dagen was het donker. Al twee dagen hadden ze geen water meer naar beneden gebracht, en ook geen eten. Misschien was het beter zo, want in het begin hadden ze allemaal om de haverklap overgegeven, waren ze onophoudelijk naar de plees gewankeld. Nu ging er niemand meer naar de plees. Het was hoe dan ook merkwaardig stil geworden in de buik van het schip. Toen het begon, in het holst van de nacht, had iedereen gegild en zich aan elkaar vastgeklampt.

Sommigen hadden zich vastgebonden aan de bedden, zodat ze niet heen en weer werden geslingerd. Een voor een waren de lampen uitgegaan, en in het donker was er paniek uitgebroken, mensen waren blindelings langs elkaar heen gestrompeld. Iemand was tegen haar aan geknald, had haar borsten geramd, haar buik.

Ze was in een hoek op haar hurken gaan zitten, haar ene hand om een touw geslagen, terwijl ze met haar andere hand probeerde haar ongeboren kind te beschermen.

Nu klonk er alleen nog zacht gesnik en gesteun telkens wanneer het gehuil van de wind een paar tellen ging liggen. Of in die vreselijke stilte die in de lucht hing vlak voordat er een reusachtige golf tegen de boeg dreunde, het schip even door het niets leek te glijden en dan viel. Viel en viel, recht in de poel van de hel.

Tot het met een klap neerkwam. Ze was er telkens heilig van overtuigd dat ze dood zou gaan. Maar ze ging niet dood, en dat was al niet veel beter.

Het luik aan het eind van de trap zat vast met ijzeren balken. Ze had ze gezien toen ze aan boord was gegaan, maar had niet begrepen waar ze voor dienden.

Nu wist ze het.

Na zonsondergang werd het aardedonker. De oude vrouw in het bed boven haar bewoog niet meer. Ze was dood, dat wist ze zeker, maar ze had noch de kracht, noch de behoefte om het te controleren. Nog even en het deed er toch niet meer toe. Ze zouden allemaal omkomen op de bodem van de oceaan. Ze zouden worden verslonden door de zee, door de storm, die om hen heen raasde en tierde als een leger boze geesten. Wanneer de planken het niet begaven, zouden ze hierbinnen verhongeren of stikken.

Ze waren pas drie weken onderweg. Als het noodweer hen niet uit koers bracht, moesten ze het minstens nog eens zo lang in deze stinkende hel zien uit te houden.

En sinds gisteren was er iets veranderd.

Het kind in haar buik was stil geworden. Het leefde, daar was ze zeker van. Er was iets naast het panische roffelen van haar eigen hart, een warme aanwezigheid, het gevoel van een tweede ziel. Maar het bewoog niet meer. En al een paar uur voelde ze een zeurderige pijn in haar rug. Een druk in haar liesstreek.

Het is te vroeg, dacht ze. De volgende golf smakte tegen de boeg, de walvis kreunde alsof hij de kwellingen niet langer kon verdragen. Precies op dat moment trok er een vlijmscherpe pijnscheut door haar lijf.

Veel te vroeg.

‘Maar kom nu, Wilhelm. Ik moet u nog iets heel bijzonders laten zien.’ Hagenbeck hoestte en ging hem haastig voor.

Ze kwamen bij een deel van het dierenpark waarin de verblijven plaatsmaakten voor kleine strohutten. Verbaasd kwam Will dichterbij.

‘Hier zijn ze dan: onze Leefwerelden.’ Hagenbeck zette een hoge borst op en bekeek Wills reactie.

Will bleef staan. Natuurlijk wist hij dat het dierenpark, net als de meeste andere, ook mensen tentoonstelde – de Hagenbecks waren tenslotte wereldberoemd om hun Völkerschauen, hun menselijke dierentuinen. Maar hij had ze nog nooit met eigen ogen gezien. Het was een onwerkelijk schouwspel. Op een pleintje speelden kinderen rond een vuurplaats; de volwassenen hadden beschilderde gezichten en droegen dierenvellen en een verentooi.

‘Hottentotten!’ verkondigde Hagenbeck en hij zwaaide vriendelijk naar een van de oudere mannen. ‘Ze zijn pas vorige week gearriveerd. Ze moeten nog wat acclimatiseren.’

Will kon niet onder woorden brengen wat de aanblik van die mensen met hem deed. Ze fascineerden hem, dat sprak voor zich – alles wat vreemd was, had iets fascinerends. Maar hij voelde hoe een golf van schaamte hem overspoelde. Hij moest zijn blik afwenden. ‘Ik weet eerlijk gezegd niet wat ik ervan moet vinden’, zei hij en hij bedacht dat hij een slappeling was. Quint zou in zijn plaats onomwonden tegen Hagenbeck hebben gezegd wat hij ervan vond.

‘O, maar meneer Svarts!’ Hagenbeck lachte. ‘Die mensen zijn allemaal vrijwillig hier.’

‘Maar ze spreken onze taal toch niet. Hoe kunt u dat dan weten?’ Will keek naar een vrouw met een baby, maar wendde zijn blik geschrokken af zodra hij besefte waar hij naar keek. Hij had nog nooit gezien hoe een vrouw in het openbaar een kind de borst gaf.

‘Ze weten niet beter. U ziet het zelf, ze kennen geen enkele schaamte.’ Hagenbecks blik gleed eveneens over de jonge vrouw. ‘We verdienen het meeste geld met zwangere en ontblote vrouwen. De inwoners van Hamburg hebben het graag zo wild en exotisch mogelijk. Geloof me, de cijfers liegen er niet om.’

Hagenbeck lachte veelzeggend. ‘En zolang de tentoongestelde volkeren er geen bezwaar tegen hebben, is het toch een win-winsituatie. We dwingen niemand ergens toe. Dat is mijn absolute, onwrikbare principe. Natuurlijk moeten we hun een beetje “opleggen” hoe ze de toeschouwers moeten vermaken. Wanneer ze eten bereiden bijvoorbeeld, en wanneer ze hun dansen opvoeren. Niemand heeft er wat aan als ze dat allemaal doen wanneer het park gesloten is.’ Hij knipoogde. ‘Maar dat is ook alles. En ze krijgen goed betaald voor het werk dat ze hier doen.’

Will keek naar het hek. Niet voeren aub, stond er op een bordje voor de hutten.

‘Ik doe al veertig jaar onderzoek op dit gebied. U kunt er zeker van zijn dat ze de beste behandeling krijgen die ze zich maar kunnen wensen. We richten zelfs onze schepen voor de overtocht zo in dat ze zich er thuis voelen. Dit hier voelt als een tweede thuis voor hen.’

Will schudde het hoofd. ‘Je hebt maar één thuis’, antwoordde hij zacht. Hagenbeck maakte een geïrriteerde indruk. ‘Nou ja, daar hebt u misschien wel gelijk in. Maar uiteindelijk brengen we ze ook weer terug. Ik moet zeggen dat ik enigszins verbaasd ben over uw reactie. Onze Leefwerelden zijn er toch net om onze toeschouwers iets te geven, om ze beter vertrouwd te maken met andere volkeren en beschavingen. Dat is toch een nobel streven. Maar uiteraard vind ik ook iemand anders voor de foto’s. Ik wilde uw atelier ondersteunen.’

Will zag de gekrenkte blik van de oude man, die met zijn wilde haar zelf een beetje aan een leeuw deed denken, en hij keek naar de vrouw met haar baby.

Hij dacht aan zijn atelier en aan de rekeningen die zich weer eens opstapelden. Hij dacht aan Ava, die hij moest betalen voor haar werk als hij wilde dat ze bleef komen. Hij dacht aan zijn vader en de triomfantelijke glimlach op zijn gezicht, en hij dacht aan de toekomstmogelijkheden die een contact als dit hem zou kunnen opleveren. Will wilde foto’s maken die iets veranderden, die mensen raakten, die niet voor de grote massa waren bestemd, maar voor ogen die ze wisten te waarderen. En om dat te bereiken, moest het eindelijk eens wat vooruitgaan met zijn atelier.

Hij haalde diep adem. ‘Meneer Hagenbeck, u hebt me verkeerd begrepen.’

Op het grasveld voor het ziekenhuis lag het ene lijk naast het andere. De meeste waren provisorisch met doeken bedekt. Terwijl ze verbijsterd bleef staan en het schouwspel in zich opnam, zag ze hoe nóg eens drie zwaarbeladen lijkkoetsen de straat in kwamen denderen.

Alweer was de aanblik van de stad veranderd. Ook in sommige straten lagen er doden, met doeken bedekt, en twee keer kwam Ava langs grote pleinen die met palen waren afgezet. Daarachter lagen ook doden. Tijdelijk opgeslagen. Omdat ze kennelijk niet wisten waar ze ze heen moesten brengen.

Het was veel te stil, en tegelijkertijd hing er een koortsachtig gegons in de lucht. Niemand liep nog in een normaal tempo; de enkelingen die buiten waren, haastten zich met neergeslagen blik door de straten. De meeste huizen waren dichtgetimmerd, de winkels gesloten. Aan de aanplakzuilen en huismuren hingen waarschuwingsborden. De bittere chloorgeur beet in Ava’s ogen en nestelde zich in haar keel. Ze zag grote waterwagens, waarvan het drinkwater aan de mensen werd uitgedeeld, en gaarkeukens met lange rijen ervoor. Toen ze langs een huis liep waarvoor zich een menigte had verzameld, hoorde ze geschreeuw. Ze bleef staan en zag hoe mannen in witte pakken een vrouw uit een deuropening sleurden. Ze verzette zich en brulde. De mannen grepen haar armen en benen vast, een van hen hield iets in zijn hand dat eruitzag als een grote schilderskwast en besprenkelde de vrouw met een witte vloeistof.

‘Wat is dat?’ vroeg een kind dat de hand van zijn moeder omklemde en net zo gebiologeerd toekeek als Ava.

‘Chloorkalk’, antwoordde de moeder, terwijl ze het kind meetrok. ‘Die vrouw moet naar het ziekenhuis, maar ze wil niet!’

Ava pakte haar portemonnee met daarin Mettes munten en kocht bij een kleine vrouw met een handkar een korst brood van de vorige dag. Het was steenhard en smaakte nergens naar, maar ze hadden haar in het ziekenhuis op het hart gedrukt dat ze voorzichtig moest zijn met wat ze at: niets vets en niets zuurs of fruitigs. Ze had geen trek, en dat besef verbaasde haar. Ze had áltijd trek. Toch dwong ze zichzelf van het brood te eten; keer op keer brak ze er kleine stukjes van af en stopte die in haar mond.

Ava was alleen. Dat drong met gruwelijke helderheid tot haar door terwijl ze op de leeggeveegde Jungfernstieg zat en uitkeek over de verlaten Lombardsbrücke,

waarover vandaag geen enkele trein reed. Ze was volkomen alleen.